Исто како што многу „експерти“ од непознати причини одбија да признаат дека запирањето на економијата предизвикано од пандемијата од Ковидот ги дестабилизираше јавните финансии на голем број земји и покрена глобален инфлаторен тренд придружен со раст на трошоците за задолжување (кој сè уште не е запрен), сега нема многу визионери кои предупредуваат дека експлозијата на трошоците за вооружување и воена опрема исто така ќе имаат сериозни макроекономски последици, како на глобално ниво, така и на пооделни земји.
Финансирањето на војните отсекогаш имало длабоки и долгорочни последици за економиите на завојуваните држави и нивните сојузници, а сега, додека беснее најголемиот глобален геополитички конфликт од Втората светска војна наваму, има ретки економски анализи за ефектите врз јавноста. финансиите, економијата, секојдневниот живот…
Дали Украина и Русија во рок од само неколку години можат да се закрепнат финансиски во случај војната да заврши уште утре, е прашање на кое одговорот е секако негативен.
Можеби поточно ќе биде ако прашаме дали некогаш воопшто ќе можат да закрепнат.
Покрај тоа, трошоците на украинските сојузници, како и трошоците од новиот глобален натпревар во вооружување поттикнати од настаните во Украина и загриженоста за заострувањето на односите на Западот со Кина, се толку големи што можат да предизвикаат раст на државните дефицити на неодржливите нивоа, да влијаат на натамошниот раст на каматите односно трошоците за задолжувања, како и на растот на цените.
Иако сето ова е очигледно, малкумина не предупредуваат за тоа доволно сериозно, а Данска е единствената земја која повлече барем симболичен потег за фискална дисциплина поради надуените трошоци за одбрана: Владата донесе одлука со која за прв пат за 300 години сите Данци ќе мораат да работат на националниот празник Голема молитва, иако уште во март истражувањата на јавното мислење покажаа дека 70 отсто од граѓаните се против ваквата одлука.
Данските економисти ја пофалија одлуката на данската влада.
Зошто зголемувањето на трошоците за одбрана и безбедност не го сфаќаме толку сериозно како Данците, а треба ли?
Германците, на пример, сесрдно во анкетите го поддржуваат зголемувањето на трошоците за вооружување, но за тоа не би ги жртвувале деновите за одмор.
Дали треба да се водиме по таквата германска логика, или можеби треба да размислуваме како Данците?
За екстремното влијание на војните, односно нивните трошоци врз економијата, јавните финансии и општите макроекономски трендови човештвото низ историјата собрало голем број впечатливи докази.Уште Цицерон цинично забележал дека „бескрајната потрошувачка“ прави „тетиви на војната“.Којзнае кога ќе беше основана Банката на Англија, ако на Вилијам III не му беше потребна институција за финансирање на војната против Франција во 1694 година, исто како што мозокот на Наполеон ја „патентираше“ идејата за хиперстимулативна монетарна политика, затоа што централната банка ја замислуваше како „касичка“ од која може да извлече колку што ќе му треба за воени походи.Војните претежно ги финансирал преку давачки.
Иако 3.000 години воената и економската историја не не научи да бидеме посебно загрижени за експлозијата на трошоците за одбрана, сепак треба да се забележи дека Стокхолмскиот меѓународен институт за мирнодобски истражувања пресметал дека глобалната потрошувачка за одбрана пораснала за 4 процентни поени и лани достигнала 2,24 милијарди долари. Годинава тој до неодамна незамислив раст продолжува.
Низа земји најавија продолжување на краткорочните и долгорочните одвојувања за одбраната. Со шизофренична јавна расправија околу лимитот на задолжувањата, Американците се договорија за три процентен раст на воената потрошувачка (886 милијарди во 2024 година). Кина 29 години по ред го зголемува буџетот за војската – моментално достигна ниво од 292 милијарди.
Русија ги чува податоците во тајност, но се претпоставува дека минатата година потрошиле најмалку 86 милијарди.Во трката со најголемите се приклучува и Индија со 1,4 милијарди жители;во следната година планираат да ги зголемат трошоците за одбрана за 13 отсто, односно на 73 милијарди.Саудиска Арабија, пак, веќе сега троши 7,5 отсто од огромниот БДП на војската и безбедноста.Доколку сите 31 членка на НАТО алијансата го спроведоа планот за воени трошоци од 2 отсто од БДП, би зборувале за зголемување од 150 милијарди годишно.Се оди во таа насока.
Германците за прв пат после Втората светска војна имаат големи воени планови;
штом почна војната во Украина, веднаш најавија зголемување на буџетот за одбрана од 100 милијарди евра. Франција најави, но не објасни како ќе го финансира зголемувањето на воениот буџет од 40 отсто. Полска ја удвои воената потрошувачка гледајќи го нејзиниот удел во БДП, и сега тој изнесува 4 отсто. Јапонија ги подигна трошоците за две третини до 2027 година бидејќи со загриженост ја следи тензијата меѓу Кина и Тајван, Иран го комплетира своето нуклеарно оружје, растот на голем број африкански и азиски земји е вистинска прилика за меѓународните трговци со оружје…
А, јасно е дека постојат само неколку начини за плаќање на сметката.Растот на воените трошоци бара, како што покажа историјата, драстично зголемување на даноците.Многу често, финансирањето на трошоците за војна со себе носи драматично продлабочување на јавните дефицити, односно раст на долговите, а низа историски примери укажуваат на тенденцијата на властите да ги претворат централните банки во печатачи на пари за потребите на „воените машини“, што е една од причините за инфлација.
Самото финансирање на војната во Украина за Запад претставува многу сериозен финансиски предизвик.
Ако се погледаат износите што и се ветени на Украина, се гледа дека се работи за ниво на финансирање што може да има значително влијание на национално и на глобално ниво. Украинската војна создава огромни финансиски потреби заради набавка на оружје, но и хуманитарни активности.
Во добро познатиот Институт за светска економија од Кил (IfW) – направија проект за следење на воената и друга помош за Украина со страница на која објавуваат податоци кој колку дава и периодично ги ажурираат податоците за донациите.
Износите по земја зборуваат за глобалната релевантност на тоа финансирање. Во овие податоци треба да се забележи дека е очигледно тоа што големите земји го носат најголемиот финансиски товар за воената и хуманитарната помош за Украина (САД, Велика Британија, Германија, Полска…) во апсолутни вредности, но помалите држави се тие кои издвојуваат поголеми удели помош во однос на националниот БДП.
(Извор: „Јутарњи лист“)
