Дури утринското тргувања на азиските валутни пазари го запреа падот на британската фунта, кој од објавувањето на главните фискални потези на новата премиерка, Лиз Трас, беше толку силен што навестуваше создавање нови длабоки макроекономски дисбаланси кои можат да ги загрозат британски граѓани и компании.
Иако трговијата во Азија ги намали стравувањата дека потопот на фунтата неконтролирано ќе продолжи, останува фактот дека фунтата најмногу падна во однос на американскиот долар меѓу валутите на членките на групата Г-10, освен во однос јапонскиот јен, со тоа што треба да води стимулативна монетарна политика која делумно предизвикува слабеење на националната валута, додека Банката на Англија е меѓу оние кои порано почнаа да ги зголемуваат каматите.
Главната причина за слабеењето на фунтата од 20,4 отсто во 2022 година во однос на доларот е всушност глобалното зајакнување на доларот во однос на повеќето светски валути. Како по правило, доларот добива на сила секој пат кога се зголемува глобалната геополитичка тензија, а притоа Американската централна банка (ФЕД) агресивно ги зголеми каматните стапки за да ја спречи инфлацијата.
Во последните три наврати, ФЕД ја зголеми каматата за по 0,75 процентни поени, а носителите на одлуки во овој планетарен храм на парите проценуваат дека каматните стапки на федералните средства следната година би можеле да достигнат и до 4,75 отсто, што, доколку тоа се случува, ќе биде драстично зголемување на трошоците за задолжување на глобално ниво.
Во овој контекст треба да се набљудува нервозната реакција на валутните пазари по најавата за новите британски фискални мерки, кои во неизвесни времиња носат намалување на даночните приходи за неверојатни 45 милијарди фунти, што значи дека нето-нивото на британското задолжување ќе се зголеми во голема мера.
Но, без оглед на необичната комбинација на левичарскиот популизам со либералните даночни намалувања на новата британска влада, не треба да има сомнеж дека изворот на неволјите на фунтата е новата сила на американскиот долар.
Поради неодлучноста на Европската централна банка за заострување на монетарната политика во однос на доларот, еврото драстично падна, па дури и Кина, земја која строго го контролира курсот во однос на кошничката на најважните светски валути, има проблеми со одржување на посакуваниот девизен курс.
Сепак, дури и во Кина се случи јуанот да падне на најниското ниво во однос на доларот во последните две години.
Во сегашната ситуација, падот на вредноста на домашната валута никому не му одговара, бидејќи тоа значи увоз на инфлација од доларските увозни области, што е највидливо кај увозот на енергија и други суровини.
Имајќи предвид дека развиените земји имаат проблеми со одржувањето на рамнотежата на девизниот курс во однос на доларот, не е изненадување што неразвиените земји веќе минуваат низ вистински драми. Во Нигерија и Сомалија, силниот долар толку многу ја зголеми инфлацијата на увезената храна, гориво и лекови што ризикот од глад повторно е пред вратата на голем број домаќинства. Сите земји кои имаат прекумерни долгови деноминирани во долари сега, сосема очекувано, се на работ на финансиски колапс. Секако во таа група е и Аргентина, а неисполнување (банкрот) се очекува и во Египет и во Кенија. Дури и робусните економии на големите пазари во развој, како што се Индија и Јужна Кореја, почнуваат да доживуваат структурни проблеми, како што е привлекувањето инвеститори, поради силниот долар.
Од бразилскиот реал до тунискиот динар, валутите на земјите во развој тонат во однос на доларот, создавајќи препознатлива психологија на „стадо на пазарот“ на кој се повеќе земји, финансиски институции, компании и граѓани се обложуваат на доларот како безбедно засолниште.
Есвар Прасад, автор на неколку книги и еден од водечките светски експерти за валутни пазари, тврди дека „остатокот од светот“ се нашол во ситуација „без победа“, бидејќи американската ФЕД нема избор и мора агресивно да ги зголеми каматните стапки за да се запре инфлацијата и да се спречи долгорочното влошување на економските перспективи. Така имаме состојба кога САД, земја со значителни резерви на нафта и гас, успешно да ја стабилизира цената на енергијата на домашниот пазар, но преку доларот, кој служи како глобална резервна валута, им прави проблеми на сите останати; мултинационалните компании и финансиските институции ги решаваат зделките со стоки или услуги главно во долари, што е особено изразено во случајот со енергијата и храната, чии цени поради тоа автоматски се зголемуваат на глобално ниво поради зајакнувањето на доларот. Во долари се извршуваат „само“ 40 отсто од глобалните трансакции, но долгот на земјите во развој е доминантно во долари, без разлика дали инвеститорите/кредиторите се од САД или не, што ги засилува проблемите предизвикани од слабеењето на домашната валута.
Сè на сè, кога Кваси Квартенг, новиот прв човек на британските финансии, најави силно намалување на даночните приходи со подигнување на нивото на задолженост, тој се судри со нервозните валутни пазари кои имаа повеќе причини да го перципираат доларот како поатрактивна валута во споредба во секој случај до фунтата.
Притоа, Квартенг, што е интересно, не ја доби веднаш поддршката од гувернерот на Банката на Англија, Ендрју Бејли, кој одби веднаш да ги зголеми каматните стапки, но одлуката ја соопшти на редовниот состанок закажан за ноември. Од Банката на Англија појаснија дека „нема да се двоумат да ги променат каматните стапки за да ја спуштат инфлацијата до нивото на целта од 2 отсто“, но остана нејасно зошто не и дале итна поддршка на фунтата.
Не е јасно дали најавата на Квартенг за нов среднорочен фискален план ќе делува како доволно силен седатив за нервозните валутни пазари бидејќи новата британска конзервативна влада допрва треба да покаже калкулации за тоа како имаат намера да го намалат односот на јавниот долг и БДП. Објавувањето на тој план се очекува на 23 ноември, кога ќе пристигне и прогнозата на независната Канцеларија за буџетска стабилност. До таа објава, новата британска влада ќе се држи до постојните планови за јавна потрошувачка, за да покаже фискална одговорност.
Иако Лиз Трас е британска конзервативка со ставови слични на оние на славната Маргарет Тачер, нејзината влада започна серија протекционистички и социјални мерки за да го блокира можниот раст на политичката популарност на лабуристите.Во овој политички маневар се обложија на иницирање посилен економски раст, но ја потценија нервозата на пазарите на капитал.Им се случи приносите на десетгодишните емисии на британскиот долг на почетокот на неделата да достигнат дури 4,4 отсто, а пред објавувањето на даночните намалувања беа 3,5 отсто.Нервозата е толку голема што неколку британски банки го суспендираа пласманот на т.нхипотекарни заеми (вид на хипотекарни кредити), бидејќи очекуваат натамошен силен раст на каматите.
Накратко, кога една конзервативна влада во исто време си поигрува со збир на мерки кои обично ги носат левичарските популисти, а со тоа одат на либерални намалувања на даноците, се добива мешавина која шири страв на пазарите, особено ако тие пазари се веќе исцрпени.
(Извор: „Јутарнји“ / Фото: Анадолу-АФП)
